Opracował: dr Marcin Kolonko, Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Geofizycznego
Altair (alfa Aquilae) jest gwiazdą nieco bardziej masywną niż Słońce, typu A (więc także bardziej gorącą). Pod względem jasności to 12-ta gwiazda na niebie – czasem jest wyprzedzana przez Betelgezę (charakterystyczną, pomarańczową gwiazdę zmienną w Orionie znajdującą się w fazie pre-supernowej). Altair też jest lekko zmienny (gwiazda zmienna typu Delta Scuti), jednak widać to dopiero na pomiarach fotometrycznych.
Usytuowanie gwiazdozbioru Orła oraz Altaira względem otoczenia na niebie. Źródło: Szczureq, Wikipedia.
Razem z Wegą i Denebem tworzy Trójkąt Nieba Letniego – asteryzm, ciekawy układ gwiazd na niebie. Altaira jako jedną z pierwszych gwiazd zaobserwowano interferometrem CHARA (Center for High Angular Resolution Astronomy) w obserwatorium na Mount Wilson – można było dzięki temu zmapować jej powierzchnię. Okazało się, że gwiazda bardzo szybko rotuje (jeden obrót na 10 godzin – podczas, gdy Słońcu zajmuje to 26 – 36 dni). To powoduje, że jej średnica równikowa jest większa o 14% od biegunowej.
Widok rotującej powierzchni Altaira z interferometru CHARA. Źródło: Ming Zhao.
Efektem przewidzianym przez teorię w 1924 r. a zaobserwowanym na Altairze jest tzw. pociemnienie grawitacyjne. Polega ono na różnicy potencjału grawitacyjnego w różnych częściach gwiazdy (potrzebnego do zachowania równowagi hydrostatycznej): na równiku jest on mniejszy a na biegunach większy. To sprawia, że równik jest ciemniejszy niż bieguny gwiazdy. Rotacja liniowa Altaira sięga 290 km/s (około miliona km na godzinę) co potęguje owo pociemnienie.
Zdjęcie gwiazdozbioru Orła, z zaznaczonym Altairem. Źródło: Daniel Johnson, Sky & Telescope.
Obrazy Altaira są kilkaset razy ostrzejsze niż te dostarczane przez Teleskop Kosmiczny Hubble’a. Poza techniką, zawdzięczamy je także względnej bliskości Altaira: 16.7 roku świetlnego od Słońca. Jest to zatem przypadek inny niż bardzo jasny i daleki Deneb – Altair jest zaledwie 1.8 raza jaśniejszy (w sensie jasności absolutnej, nie widomej) niż Słońce. Ma też stosunkowo duży ruch własny (w ciągu 5000 lat przebywa po niebie około 1 stopień kątowy).
Porównanie rozmiarów fizycznych Altaira (z lewej, biały) i Słońca. Widoczne spłaszczenie Altaira wskutek szybkiej rotacji. Źródło: Omnidoom 999, Wikipedia.
Altair w ilustrowanym atlasie nieba jest postrzegany jako oko orła – a cały orzeł trzyma młodemu Zeusowi kołczan ze strzałami. Również w Orle znajduje się gwiazda lambda Aquilae, obok której (a dokładniej, pomiędzy nią a gwiazdozbiorem Tarczy – łac. Scutum) na niebie znajduje się wystrzelona w 1973 r. sonda Pionier 11. Jest ona jednym z najdalej wystrzelonych przez człowieka obiektów – około 20-25 godzin świetlnych od nas (ponad 20 miliardów km). Niesie ona przesłanie o ludzkości dla swojego ewentualnego znalazcy.
Wizja artystyczna siostrzanej sondy Pioneer 10 przedstawiająca jej drogę ku przestrzeni międzygwiezdnej. Źródło: Don Davis, NASA, Wikipedia.
Oprócz oznaczenia gwiazdy, Altair ma też zbieżną nazwę miejscowości w Brazylii, firmy komputerowej, modelu komputera, okrętu US Navy czy członu lądownika księżycowego. Jest zatem jedną z bardziej nośnych i wyróżniających się nazw dla człowieka.
Wizja artystyczna przelotu sondy Pioneer 11 w pobliżu Saturna (zdjęcie Saturna z rozdzielczością dostępną w latach 1970-tych, bez teleskopów kosmicznych czy interferometrów). Źródło: NASA Ames, Wikipedia.
Warto jeszcze zestawić orbity kilku najdalej wysłanych przez ludzkość próbników które po kilkudziesięciu latach lotu osiągnęły heliopauzę i przestrzeń międzygwiezdną. Były to: Pioneer 10, Pioneer 11, Voyager 1, Voyager 2 i (bardziej współcześnie, szybko i nowocześnie) sonda New Horizons (wykres poniżej bibliografii).
Bibliografia:
- Sky and Telescope
- Astronomy
- Wikipedia (Altair-star, gravitational darkening, Pioneer 11)
- Niebo na dłoni, D. Kalmancok, E. Pittich
- The Star Atlas Companion, P.M. Bagnall.
Wykreślone na tle zewnętrznych planet Układu Słonecznego a także ciał z pasa Kuipera różne rzuty orbit próbników które osiągnęły heliopauzę. AU – jednostka astronomiczna, około 150 mln km. Liczby na kropkach oznaczają dwie ostatnie cyfry roku. Źródło: cmglee, Wikipedia.