Opracował: dr Marcin Kolonko, Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Geofizycznego
Deneb jest jedną z najjaśniejszych gwiazd dostrzegalnych gołym okiem. W przeciwieństwie do Syriusza (który jest jasny gdyż jest blisko), Deneb znajduje się o 1,5-3 tysiące lat świetlnych od Słońca. Tak wskazują pomiary satelity Hipparcos (HIgh Precision PArallax COllecting Satellite). Są one naznaczone niepewnością, jak to ma miejsce z metodą paralaksy na dużych dystansach (powyżej 1000 lat świetlnych). Z kolei, gwiazda jest za mocna dla następcy Hipparcosa – sondy Gaia. Niepewność bierze się także z tego, że DEneba uważa się za element asocjacji gwiazdowej Cygnus OB 7, która jest dalej niż wskazują pomiary Hipparcosa.
Ikonografika na temat najważniejszych faktów o Denebie. Źródło: Sky and Telescope.
Gdyby zamienić Deneba i Wegę miejscami, Deneb na naszym niebie świeciłby jaśniej od Wenus (planeta o jasności dochodzącej do około -4 magnitudo, najjaśniejsza po Słońcu i Księżycu). Deneb wraz z Altairem i Wegą formują asteryzm (układ gwiazd nie będący gwiazdozbiorem) zwany Trójkątem Nieba Letniego. Wchodzi też w skład innego asteryzmu zwanego przez niektórych Krzyżem Północy (w nawiązaniu do słynnego gwiazdozbioru Krzyż Południa).
Położenie Deneba na tle gwiazdozbioru Łabędzia (Cygnus). Źródło: Bob King, Sky and Telescope.
Deneb świeci na ziemskim niebie z jasnością około +1,25 magnitudo. Jego jasność szacuje się na 50-200 tys. jasności absolutnej Słońca. Temeratura efektywna Deneba to około 8500 K (w porównaniu z 5800 K dla Słońca). Deneb jest także znacząco większy – o promieniu równym około 200 promieniom Słońca. To oznacza, że umieszczony w miejscu Słońca sięgałby prawie do orbity Ziemi (150 mln km od Słońca).
Porównanie rozmiarów fizycznych fragmentu Deneba ze Słońcem. Źródło: Uwe Dedering, Wikipedia.
W mitologii Deneb nie zawsze był uważany za ogon Łabędzia. Czasem nazywano go ogonem… kury (po arabsku Arided). Albo mostem między dwoma pasmami Drogi Mlecznej, która (pozornie, za sprawą ciemnych obłoków leżących bliżej) rozgałęzia się właśnie w Łabędziu.
Widok rozgałęziającej się (pozornie) Drogi Mlecznej w Łabędziu z Pennsylwanii w USA. Deneb to jasna gwiazda po lewej górnej stronie zdjęcia. Źródło: Kevin Wigell, Wikipedia.
Ten białoniebieski nadolbrzym jest na diagramie Hertzsprunga-Russella położony poza ciągiem głównym. Waży ponad 20 mas Słońca, rotuje z prędkością liniową około 39 km/s. Deneb traci około 1 masy Ziemi rocznie – znacznie więcej niż Słońce – z uwagi na silny wiatr gwiazdowy, charakterystyczny dla gwiazd typu O lub B. Możliwe, że w dalszej przyszłości wybuchnie jako supernowa.
Położenie obiektów głębokiego nieba (Messiera i NGC – New General Catalogue) w Łabędziu. Żródło: Roen Kelly, Astronomy.
Deneb jest na naszej szerokości geograficznej gwiazdą okołobiegunową która początkiem lipca kulminuje prawie w zenicie. O ile część gwiazdozbioru Łabędzia zachodzi, to Deneb nie. To czyni go jednym z najbardziej charakterystycznych punktów odniesienia na letnim niebie. W Łabędziu jest też szereg obiektów głębokiego nieba, także zapraszam i życzę udanych obserwacji!