Opracował: dr Marcin Kolonko
Rigel to druga co do jasności widomej gwiazda Oriona (stad nosi oznaczenie beta Ori), czasem – gdy alfa Orionis (Betelgeza) przygasa może dzierżyć palmę pierwszeństwa, jeśli chodzi o jasność w tym gwiazdozbiorze. Jednak, gdyby sporządzić wykres jasności absolutnych (czyli takich, jakie byśmy zarejestrowali ze standardowej odległości 10 pc od konkretnego, świecącego obiektu) to Rigel nie miałby konkurencji. Rigel (Algebar) oznacza po arabsku „noga olbrzyma” lub jego „lewa stopa” (za jakiego w astronomii arabskiej uważany był myśliwy Orion).
Infografika na temat Rigela ze strony Sky & Telescope.
Rigel jest białoniebieskim nadolbrzymem typu B8 (więc relatywnie gorącym, o temperaturze powierzchni około 15000 K – czyli ponad 2x wyższej od słonecznej 5780 K), do tego znacznie większym (średnica Rigela to 50-75 średnic Słońca) więc sumuje się to do ponad 35-100 tys. razy większej jasności niż nasza Dzienna Gwiazda. Nie przyćmiewa on blaskiem reszty gwiazd Oriona, gdyż jest znacznie dalej – około 860 lat świetlnych od nas (różne źródła podają między 700 a 1300 lat świetlnych).
Porównanie rozmiarów Rigela i Słońca (Sol). Źródło: CWitte, Wikipedia.
Pomimo tej odległości, Rigel jest 7. najjaśniejszą gwiazdą na niebie ziemskim z jasnością +0.12 magnitudo. W 1822 roku (za sprawą obserwacji G. Struvego) okazało się, że jest w układzie podwójnym (a nawet potrójnym) z parą znacznie słabszych gwiazd typu widmowego B9 obiegających wspólny środek masy a mających jasności po niecałe +7 magnitudo (czyli około 400 razy słabszych od „głównego” Rigela A). Na niebie Rigela A i B dzieli 9” (sekund kątowych) a parę w obrębie Rigela B – maksymalnie 0.2”.
Orion z zaznaczonymi głównymi gwiazdami (w tym Rigelem) i mgławicami (m.in. słynną M42). Źródło: Sky & Telescope.
Rigel B jest gwiazdą spektroskopowo podwójną – czyli taką, której podwójność i okres obiegu wyznacza się na podstawie obserwacji widma (wynosi on około 9860 dni). Okres obiegu Rigela B wokół Rigela A wynosi nie mniej niż 18 tysięcy lat a odległość między tymi składnikami to około 2200 AU (jednostek astronomicznych, tj. wielokrotność odległości Ziemi od Słońca). Jest jeszcze czwarty składnik, Rigel C, którego związek grawitacyjny z resztą nie jest oczywisty. Jego okres obiegu wokół Rigela B wynosiłby 63 lata.
Mgławica refleksyjna IC 2118, Rigel lekko z lewej (najjaśniejszy). Znajduje się ona już w gwiazdozbiorze Erydan, na zachód od Oriona. Źródło: Robert Gendler, ESO, Sky & Telescope.
Rigel rotuje z okresem 80-104 dni w zależności od średnicy, co daje prędkość liniową na równiku około 36 km/s. Jest on nieco mniejszy (ale gorętszy) od Betelgezy i przewyższa ją jasnością absolutną. Jest też gwiazdą lekko zmienną (typu alfa Cygni) wykazującą pulsacje nieradialne. Na niebie Rigel znajduje się niedaleko Syriusza, najjaśniejszej gwiazdy nieba. Sam Orion jest jednym z najbardziej charakterystycznych gwiazdozbiorów nieba zimowego. Z uwagi na swą masę (18-23 masy Słońca), Rigel może w przyszłości eksplodować jako supernowa (ale jest na wcześniejszym etapie ewolucji niż Betelgeza, więc raczej nie stanie się to za naszego życia). Gdyby Rigela umieścić w środku Układu Słonecznego, sięgnąłby do orbity Merkurego.
Zdjęcie Oriona na zimowym niebie, z zaznaczonymi Syriuszem (z lewej), Betelgeuse i Rigelem. Źródło: D. Johnson, Sky & Telescope.
Rigel A oświetla mgławicę IC 2118 która z racji tego nazywana jest refleksyjną (odbijającą światło). Nie są dotychczas znane żadne egzoplanety związane z tym systemem gwiazd.
Bibliografia:
- Pittich i D. Kalmancok „Niebo na dłoni”.
- M. Bagnall „The star atlas companion”.
- Sky & Telescope.
- Rigel – Wikipedia.
- https://www.star-facts.com/rigel/