Położony o nieco ponad 8 lat świetlnych od Słońca, jest jedną z najbliższych nam gwiazd. Większy teleskop rozdziela Syriusza A (młodą gwiazdę ciągu głównego typu widmowego A1 o średnicy 1,8 większej niż słoneczna i jasności 26 razy przewyższającej Słońce) i ciemniejszego Syriusza B – historycznie drugiego znanego białego karła o masie bliskiej masie Słońca, ale promieniu mniejszym od promienia Ziemi.
Gwiazdozbiór Wielkiego Psa (Canis Maior) z zaznaczoną pozycją Syriusza. Źródło: Szczureq, program PP3 autorstwa Torsena Brongha, Wikipedia.
Temperatura powierzchni Syriusza B przekracza 25000 stopni Kelvina (Syriusza A – około 10000 K) – ponad czterokrotnie więcej niż Słońca. Syriusz A i B obiegają wspólny środek masy z okresem około 50 lat. Promień orbity Syriusza B wynosi około 8 jednostek astronomicznych (i 7 odległości Ziemia-Słońce) czyli około 1 miliard km. To oznacza, że Syriusze stanowią system podwójny całkowicie rozdzielony, w którym aktualnie nie ma szansy na akrecję materii Syriusza A na Syriusza B i wybuch Syriusza B jako supernowej typu Ia, co różni go od Betelgezy.
Porównanie rozmiarów Syriusza B i Ziemi. Źródło: Omnidoom 999, Wikipedia.
Syriusz B świeci wielokrotnie słabiej niż Syriusz A. Jednak, gdyby Syriusz A osiągnął za setki milionów lat etap czerwonego olbrzyma, mógłby wypełnić swoją sferę Roche’a i teoretycznie akrecja mogłaby nastąpić. W przeszłości, Syriusz B był prawdopodobnie gwiazdą ciągu głównego typu B1 i masie rzędu 5 mas Słońca. Po 100 milionach lat osiągnął fazę czerwonego olbrzyma (na 25 mln lat) a potem odrzucił zewnętrzną otoczkę, stając się białym karłem (ponad 100 mln lat temu). Syriusze z racji swej bliskości mają znaczący ruch własny, przez który za 25000 lat może znaleźć się w gwiazdozbiorze Pieca (Fornax) na niebie południowym.
Zdjęcie Syriusza A (jasna gwiazda) i Syriusza B (słabszy punkt u dołu po lewej), ilustrujące różnice jasności widomej. Źródło: NASA, ESA, H. Bond i M. Barstow (University of Leicester).
Właśnie dzięki wnikliwym obserwacjom ruchu własnego Friedrich W. Bessel w 1844 r. zapostulował istnienie towarzysza Syriusza (Syriusza B). Odkrył go w 1862 roku Alvan G. Clark nowo uruchomionym teleskopem Uniwersytetu w Evanston. Historycznie pierwszym białym karłem była gwiazda 40 Eridani B (w gwiazdozbiorze Wieloryba). Wykrył go w 1783 roku William Herschel (brytyjsko-niemiecki astronom, odkrywca Urana).
Obraz z 1839 r. przedstawiający Friedricha Wilhelma Bessela, niemieckiego astronoma (opracował i zastosował metodę paralaksy wyznaczania odległości do najbliższych gwiazd) i prekursora geodezji. Źródło: C.A. Jensen, Carlsberg Glyptotek.
Syriusz wchodzi w skład supergromady Syriusza, grupującej około 100 gwiazd o podobnym rozmiarze, typie widmowym i kierunku ruchu wokół centrum Galaktyki co Syriusz. Ich wiek w większości zawiera się między 225 a 250 mln lat a odległości od Słońca około 180-280 lat świetlnych.
Wyobrażenie artystyczne Syriusza A i B w przestrzeni kosmicznej. Źródło: NASA, ESA i G. Bacon (STScl).
W starożytnym Egipcie Syriusz był czczony jako bóstwo a jego pierwsze pojawienie się przed wschodem Słońca (tzw. heliakalny wschód Syriusza) zwiastowało wylew Nilu i dawało nadzieję na obfite zbiory. Na szerokości geograficznej Egiptu przypadał on na koniec lipca, co początkowało najgorętszy okres roku (stąd nazwa Syriusz, co oznacza “żarliwy”, “palący”).
Fotografia Syriusza autorstwa Vincenzy Mirabelli (Włochy) i przedstawienie orbity Syriusza B względem Syriusza A na przestrzeni 50 lat kalendarzowych. Źródło: Sky & Telescope.
Jego jasność widoma wynosi około -1.46 magnitudo, co umożliwia zaobserwowanie go również w dzień. Jasność absolutna (po przeliczeniu na odległość 10 parseków, czyli 32,6 roku świetlnego) Syriusza jest mniejsza, około 1.41 mag co czyni go (fizycznie) dość przeciętną gwiazdą.
Gwiazdozbiór Oriona i po lewej od niego, Syriusz (nad lasem) w ujęciu Aleksandra Yuserewa (Nowosybirsk, Rosja), Źródło: Sky & Telescope.
Syriusza najlepiej oglądać w zimie i wiosną – znajduje się nieco po lewej, poniżej gwiazdozbioru Oriona, w Wielkim Psie. Nierzadko silnie migocze, co jest wynikiem scyntylacji atmosferycznej (zjawiska seeingu) i dużej odległości (w stosunku do niemigoczących planet) od Słońca.
Opracowano na podstawie:
- M. Bagnall „The Star Atlas Companion”.
- Sky & Telescope, Astronomy.com.
- Wikipedia.
- Telescopius.com.