Opracował: dr Marcin Kolonko
Spika należy do 20 najjaśniejszych gwiazd nocnego nieba. Zlokalizowana jest w gwiazdozbiorze Panny (Virgo), dlatego nazywa się ją Alpha Virginis. Jest nieco jaśniejsza niż +1 magnitudo – taka subiektywna, logarytmiczna miara jasności zgodnie z którą różnica 1 mag oznacza mniej więcej 2,5 w skali fizycznej intensywności promieniowania. Czyli 5 mag to 2,5 do potęgi piątej (około 100 w intensywności). I im wyższe magnitudo, tym słabszy (wizualnie) obiekt opisuje (najsłabsze gwiazdy widoczne przez naziemne teleskopy to +25 – +30 mag a Słońce to -26 mag).
Ikonografika przedstawiająca najistotniejsze parametry Spiki A – składnika układu podwójnego spektroskopowego. Źródło: Sky & Telescope.
Spika jest gwiazdą spektroskopowo podwójną. To oznacza, że nie możemy bezpośrednią obserwacją „rozdzielić” składników, ale gdy skierujemy tam odpowiednio „jasny” spektroskop – zobaczymy przeplatające się (i dynamicznie zmieniające) linie widmowe obydwu składników. Te zmiany biorą się z dodatkowej składowej prędkości (tzw. radialnej). Gdy jeden ze składników się oddala to drugi przybliża – i na odwrót, cyklicznie.
Krzywa blasku Spiki, widać przesłanianie się składników. Źródło: MOST Team, Sky & Telescope.
Składniki Spiki są oddalone od siebie o około 0,12 AU (18 mln kilometrów) ale od nas są oddalone o 260 lat świetlnych, czyli jakieś 2 biliardy kilometrów. To sprawia, że są zbyt daleko (przynajmniej dla zwykłych teleskopów) aby zostać rozdzielone, ale też na tyle blisko siebie, żeby ulec deformacji od kształtu kulistego. Mówimy fachowo, że składniki Spiki znacznie wypełniają sferę Roche’a – taką ekwipotencjalną powierzchnię, której przekroczenie powoduje akrecję (przepływ) materii z jednego składnika na drugi i szereg efektów związanych z siłami pływowymi.
Spika na mapie gwiazdozbioru Panny (atlas gwiazdozbiorów Jana Heweliusza). Źródło: Sky & Telescope.
Oba składniki Spiki są olbrzymami typu B, czyli białoniebieskimi gwiazdami o masach kilku-kilkunastu (konkretnie, 6 i 10) mas Słońca. To czyni układ Spiki jednym z pobliskich kandydatów na supernową – gdyż gwiazda powyżej 8 mas Słońca mająca towarzysza prędzej czy później wyssa z niego materię i przekroczy ograniczenie dolne na masę supernowej (trochę podobnie jak Betelgeza). Po przekroczeniu tego punktu zapadnie się do gwiazdy neutronowej lub czarnej dziury i w efektownym rozbłysku (podczas którego świeci z mocą całej galaktyki) odrzuci zewnętrzne warstwy w przestrzeń, tworząc zręb pozostałości po supernowej (SNR – Supernova Remnant).
Zbliżenie Wenus (po lewej) do Spiki – źródło: Marion Haligowski, Sky & Telescope.
Ponieważ Spika leży blisko ekliptyki, jest często zakrywana przez Księżyc lub (rzadziej) planety. Czasem zdarza się widzieć także zakrycie brzegowe Spiki przez Księżyc, w trakcie którego można pokusić się o wyznaczenie profilu bocznego gór księżycowych (o ile rozstawi się odpowiednio szereg obserwatorów i wyposaży ich w precyzyjny pomiar czasu).
Zaćmiony Ksieżyc i Spika (po prawej), blisko ekliptyki (płaszczyzny orbity Ziemi). Źródło: Don Stolz, 2014, Sky & Telescope.
Dla starożytnych znaczenie miały tzw. helikalne wschody Spiki – czyli moment, w którym gwiazda ta jest widoczna tuż przed wschodem Słońca. Ponieważ Hipparch był prekursorem astrometrii – wyznaczył on, że po 2000 latach od budowy egipska świątynia w Tebach nie była już idealnie zorientowana na Spikę właśnie w momencie jej wschodu heliakalnego – i powziął hipotezę o precesji osi Ziemi z okresem wyznaczonym później na 27000 lat.
Mapka do znalezienia Spiki – przedłużenie dyszla Wielkiego Wozu o Arktura pozwala dotrzeć do Kłosa. Źródło: Sky & Telescope.
Ne dziwi zatem, że wystrzelonego kolejne 2000 lat później satelitę do precyzyjnego pomiaru odległości i paralaks gwiazd nazwano Hipparchos.
Samą Spikę znajdziemy przedłużając dyszel Wielkiego Wozu w stronę Arktura i dalej. Anglosasi określają Spikę jako „ear of grain” – czyli właśnie kłos z ziarnami. W języku polskim funkcjonuje nazwa „Kłos Panny” – od miejsca w gwiazdozbiorze odpowiadającego ręce Panny (trzymającej ów Kłos).