{"id":2365,"date":"2026-10-14T11:24:40","date_gmt":"2026-10-14T11:24:40","guid":{"rendered":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/?p=2365"},"modified":"2026-10-14T11:31:17","modified_gmt":"2026-10-14T11:31:17","slug":"gwiazda-polarna-przewodnik-po-stronach-swiata","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/?p=2365","title":{"rendered":"Gwiazda Polarna \u2013 przewodnik po stronach \u015bwiata"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Opracowa\u0142: dr Marcin Kolonko, Oddzia\u0142 Warszawski Polskiego Towarzystwa Geofizycznego\u00a0<\/p>

Znacie spos\u00f3b na znalezienie Gwiazdy Polarnej? Przed\u0142u\u017cenie 5x \u201etylnych k\u00f3\u0142\u201d Wielkiego Wozu. Skoro wiecie, gdzie jest Polaris, mo\u017cecie wyznaczy\u0107 na niebie kierunek p\u00f3\u0142nocny. A zatem nawigowa\u0107 w oparciu o gwiazdy \u2013 nie patrz\u0105c na drzewa (poro\u015bni\u0119te mchem od p\u00f3\u0142nocy), kopce mr\u00f3wek czy\u2026 s\u0142o\u0144ce!<\/p>

\"\"<\/div>

Odnajdywanie Gwiazdy Polarnej w oparciu o gwiazdozbiory. \u017br\u00f3d\u0142o: Bill and Sally Fletcher, astronomy.com.<\/em><\/p>

Co o niej wiemy? \u017be jest w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o 430 lat \u015bwietlnych od nas, wi\u0119c wzgl\u0119dnie daleko \u2013 nie jest to najbli\u017csze s\u0105siedztwo S\u0142o\u0144ca. \u017be kr\u0119ci si\u0119 raz na 155 dni, z pr\u0119dko\u015bci\u0105 liniow\u0105 15 km\/s. \u017be jest bia\u0142o\u017c\u00f3\u0142tym nadolbrzymem o masie ponad 4 masy S\u0142o\u0144ca, ale jest ja\u015bniejsza od niego ponad 2000 razy.<\/p>

\"\"<\/div>

Zdj\u0119cie Polarnej i jej nikn\u0105cego w blasku towarzysza. \u0179r\u00f3d\u0142o: NASA\/STSCl\/N.Evans.<\/em><\/p>

Jest te\u017c cefeid\u0105 \u2013 gwiazd\u0105 pulsuj\u0105c\u0105, z okresem pulsacji proporcjonalnym do jasno\u015bci absolutnej. Ta zale\u017cno\u015b\u0107 pozwala u\u017cywa\u0107 cefeid jako tzw. \u015bwiec standardowych na jednym ze szczebli drabiny odleg\u0142o\u015bci we Wszech\u015bwiecie \u2013 takim galaktycznym i troch\u0119 mi\u0119dzygalaktycznym. Bo cefeidy widzimy te\u017c w innych galaktykach ni\u017c Droga Mleczna.<\/p>

\"\"<\/div>

Zdj\u0119cie Polaris z interferometru CHARA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Evans et al., ApJ 2024.<\/em><\/p>

Gwiazda Polarna ma kilku towarzyszy. Jeden z nich manifestowa\u0142 si\u0119 poprzez linie w widmie \u2013 zdradzaj\u0105c tym swoj\u0105 mas\u0119 i sk\u0142ad chemiczny. A zosta\u0142 uchwycony optycznie dopiero przez Teleskop Kosmiczny Hubble\u2019a, na zdj\u0119ciu nieco podobnym jak Charon przy Plutonie. Innego towarzysza \u2013 gwiazdk\u0119 o jasno\u015bci widomej 8.6 magnitudo w odleg\u0142o\u015bci k\u0105towej na niebie oko\u0142o 17\u2019\u2019 odkry\u0142 w 1779 roku William Herschel. Mimo niewielkiego blasku, tak\u017ce jest ci\u0119\u017csza od S\u0142o\u0144ca (blask maleje z kwadratem odleg\u0142o\u015bci, a ta jest wzgl\u0119dnie du\u017ca). Dalsze zbli\u017cenie na polarn\u0105 ujawnia kolejnego towarzysza, z okresem obiegu 29,6 roku i odleg\u0142o\u015bci\u0105 6.7 \u2013 27 AU. Mo\u017cliwe te\u017c, \u017ce Gwiazda Polarna i jej towarzysze s\u0105 elementami gromady otwartej zawieraj\u0105cej gwiazdy A i F.<\/p>

\"\"<\/div>

Niebo wok\u00f3\u0142 Gwiazdy Polarnej. Widoczna mg\u0142awica cirrus. \u0179r\u00f3d\u0142o: Lynn Hilborn, astronomy.com.<\/em><\/p>

Czy Gwiazda Polarna zawsze b\u0119dzie wskazywa\u0107 p\u00f3\u0142noc? Za spraw\u0105 precesji, nie. O\u015b obrotu ziemi zakre\u015bla sto\u017cek z okresem 25800 lat i to sprawia, \u017ce za 12000 lat polarn\u0105 b\u0119dzie Wega a 4300 lat temu by\u0142a ni\u0105 jedna z gwiazd w Smoku (Thuban, alfa Draconis). Efektem precesji jest, \u017ce mapy nieba (okre\u015blaj\u0105ce wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne gwiazd) s\u0105 aktualizowane na epok\u0119 \u2013 np. 1950.0 czy 2000.0. Nieco mniej wyra\u017anie na wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wp\u0142ywaj\u0105 tak\u017ce ruchy w\u0142asne gwiazd \u2013 ale dzieje si\u0119 to du\u017co wolniej, ze skal\u0105 czasow\u0105 wielu tysi\u0119cy lat.<\/p>

\"\"<\/div>

Widok powierzchni Gwiazdy Polarnej z kilku r\u00f3\u017cnych nocy w latach 2018-2021. \u0179r\u00f3d\u0142o: Evans et al., ApJ 2024.<\/em><\/p>

Dwa lata temu przy pomocy uk\u0142adu teleskop\u00f3w CHARA zmapowano po raz pierwszy powierzchni\u0119 Gwiazdy Polarnej. Potwierdzono jej rotacj\u0119, posiadanie du\u017cych plam i by\u0142 to pierwszy taki pomiar dla cefeidy. CHARA jest interferometrem z\u0142o\u017conym z sze\u015bciu 1 m teleskop\u00f3w o bazie do 330 m, zlokalizowanym na \u201e\u015bwi\u0119tej g\u00f3rze\u201d astronom\u00f3w \u2013 Mount Wilson, z s\u0142ynnym obserwatorium.<\/p>

\"\"<\/div>

Jeden z 1-metrowych teleskop\u00f3w systemu CHARA na Mt Wilson. \u0179r\u00f3d\u0142o: CHARA\/Georgian State University.<\/em><\/p>

Polarn\u0105 z p\u00f3\u0142kuli p\u00f3\u0142nocnej Ziemi (i cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej) mo\u017cemy obserwowa\u0107 ca\u0142y rok, cho\u0107 jak ma\u0142o kt\u00f3ra gwiazda \u015bwiadczy o zmienno\u015bci nieba \u2013 jak\u017ce r\u00f3\u017cnej od dawnych wyobra\u017ce\u0144 o \u201esferze gwiazd sta\u0142ych\u201d. Dzi\u0119ki nowym instrumentom si\u0119gamy w te gwiazdy coraz g\u0142\u0119biej i wydaj\u0105 nam si\u0119 one bli\u017cej poznane. Odkrywamy cykle precesji, ruchy w\u0142asne, pulsacje cefeid i innych gwiazd zmiennych. Jednak spora cz\u0119\u015b\u0107 tych cykli jest bardzo d\u0142uga w stosunku do d\u0142ugo\u015bci ludzkiego \u017cycia, co sprawia, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 gwiazd postrzegamy w\u0142a\u015bnie jako sta\u0142e.<\/p>

Literatura:<\/p>

  1. Philip M. Bagnall \u201eThe Star Atlas Companion\u201d.<\/li>
  2. Pittich, D. Kalmancok \u201eNiebo na d\u0142oni\u201d.<\/li>
  3. com, Astronomy.com.<\/li><\/ol>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Opracowa\u0142: dr Marcin Kolonko, Oddzia\u0142 Warszawski Polskiego Towarzystwa Geofizycznego\u00a0 Znacie spos\u00f3b na znalezienie Gwiazdy Polarnej? Przed\u0142u\u017cenie 5x \u201etylnych k\u00f3\u0142\u201d Wielkiego Wozu. Skoro wiecie, gdzie jest Polaris, mo\u017cecie wyznaczy\u0107 na niebie kierunek p\u00f3\u0142nocny. A zatem nawigowa\u0107 w oparciu o gwiazdy \u2013…<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-2365","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2365","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2365"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2365\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2374,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2365\/revisions\/2374"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2365"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2365"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2365"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}