{"id":2330,"date":"2026-06-30T10:07:29","date_gmt":"2026-06-30T10:07:29","guid":{"rendered":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/?p=2330"},"modified":"2026-06-30T10:34:55","modified_gmt":"2026-06-30T10:34:55","slug":"najjasniejsza-gwiazda-orla-altair","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/?p=2330","title":{"rendered":"Najja\u015bniejsza gwiazda Or\u0142a \u2013 Altair"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Opracowa\u0142: dr Marcin Kolonko, Oddzia\u0142 Warszawski Polskiego Towarzystwa Geofizycznego<\/p>

Altair (alfa Aquilae) jest gwiazd\u0105 nieco bardziej masywn\u0105 ni\u017c S\u0142o\u0144ce, typu A (wi\u0119c tak\u017ce bardziej gor\u0105c\u0105). Pod wzgl\u0119dem jasno\u015bci to 12-ta gwiazda na niebie \u2013 czasem jest wyprzedzana przez Betelgez\u0119 (charakterystyczn\u0105, pomara\u0144czow\u0105 gwiazd\u0119 zmienn\u0105 w Orionie znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 w fazie pre-supernowej). Altair te\u017c jest lekko zmienny (gwiazda zmienna typu Delta Scuti), jednak wida\u0107 to dopiero na pomiarach fotometrycznych.<\/p>

\"\"<\/div>

Usytuowanie gwiazdozbioru Or\u0142a oraz Altaira wzgl\u0119dem otoczenia na niebie. \u0179r\u00f3d\u0142o: Szczureq, Wikipedia.<\/em><\/p>

Razem z Weg\u0105 i Denebem tworzy Tr\u00f3jk\u0105t Nieba Letniego \u2013 asteryzm, ciekawy uk\u0142ad gwiazd na niebie. Altaira jako jedn\u0105 z pierwszych gwiazd zaobserwowano interferometrem CHARA (Center for High Angular Resolution Astronomy) w obserwatorium na Mount Wilson \u2013 mo\u017cna by\u0142o dzi\u0119ki temu zmapowa\u0107 jej powierzchni\u0119. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce gwiazda bardzo szybko rotuje (jeden obr\u00f3t na 10 godzin \u2013 podczas, gdy S\u0142o\u0144cu zajmuje to 26 \u2013 36 dni). To powoduje, \u017ce jej \u015brednica r\u00f3wnikowa jest wi\u0119ksza o 14% od biegunowej.<\/p>

\"\"<\/div>

Widok rotuj\u0105cej powierzchni Altaira z interferometru CHARA. \u0179r\u00f3d\u0142o: Ming Zhao.<\/em><\/p>

Efektem przewidzianym przez teori\u0119 w 1924 r. a zaobserwowanym na Altairze jest tzw. pociemnienie grawitacyjne. Polega ono na r\u00f3\u017cnicy potencja\u0142u grawitacyjnego w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach gwiazdy (potrzebnego do zachowania r\u00f3wnowagi hydrostatycznej): na r\u00f3wniku jest on mniejszy a na biegunach wi\u0119kszy. To sprawia, \u017ce r\u00f3wnik jest ciemniejszy ni\u017c bieguny gwiazdy. Rotacja liniowa Altaira si\u0119ga 290 km\/s (oko\u0142o miliona km na godzin\u0119) co pot\u0119guje owo pociemnienie.<\/p>

\"\"<\/div>

Zdj\u0119cie gwiazdozbioru Or\u0142a, z zaznaczonym Altairem. \u0179r\u00f3d\u0142o: Daniel Johnson, Sky & Telescope.<\/em><\/p>

Obrazy Altaira s\u0105 kilkaset razy ostrzejsze ni\u017c te dostarczane przez Teleskop Kosmiczny Hubble\u2019a. Poza technik\u0105, zawdzi\u0119czamy je tak\u017ce wzgl\u0119dnej blisko\u015bci Altaira: 16.7 roku \u015bwietlnego od S\u0142o\u0144ca. Jest to zatem przypadek inny ni\u017c bardzo jasny i daleki Deneb \u2013 Altair jest zaledwie 1.8 raza ja\u015bniejszy (w sensie jasno\u015bci absolutnej, nie widomej) ni\u017c S\u0142o\u0144ce. Ma te\u017c stosunkowo du\u017cy ruch w\u0142asny (w ci\u0105gu 5000 lat przebywa po niebie oko\u0142o 1 stopie\u0144 k\u0105towy).<\/p>

\"\"<\/div>

Por\u00f3wnanie rozmiar\u00f3w fizycznych Altaira (z lewej, bia\u0142y) i S\u0142o\u0144ca. Widoczne sp\u0142aszczenie Altaira wskutek szybkiej rotacji. \u0179r\u00f3d\u0142o: Omnidoom 999, Wikipedia.<\/em><\/p>

Altair w ilustrowanym atlasie nieba jest postrzegany jako oko or\u0142a \u2013 a ca\u0142y orze\u0142 trzyma m\u0142odemu Zeusowi ko\u0142czan ze strza\u0142ami. R\u00f3wnie\u017c w Orle znajduje si\u0119 gwiazda lambda Aquilae, obok kt\u00f3rej (a dok\u0142adniej, pomi\u0119dzy ni\u0105 a gwiazdozbiorem Tarczy – \u0142ac. Scutum) na niebie znajduje si\u0119 wystrzelona w 1973 r. sonda Pionier 11. Jest ona jednym z najdalej wystrzelonych przez cz\u0142owieka obiekt\u00f3w \u2013 oko\u0142o 20-25 godzin \u015bwietlnych od nas (ponad 20 miliard\u00f3w km). Niesie ona przes\u0142anie o ludzko\u015bci dla swojego ewentualnego znalazcy.<\/p>

\"\"<\/div>

Wizja artystyczna siostrzanej sondy Pioneer 10 przedstawiaj\u0105ca jej drog\u0119 ku przestrzeni mi\u0119dzygwiezdnej. \u0179r\u00f3d\u0142o: Don Davis, NASA, Wikipedia.<\/em><\/p>

Opr\u00f3cz oznaczenia gwiazdy, Altair ma te\u017c zbie\u017cn\u0105 nazw\u0119 miejscowo\u015bci w Brazylii, firmy komputerowej, modelu komputera, okr\u0119tu US Navy czy cz\u0142onu l\u0105downika ksi\u0119\u017cycowego. Jest zatem jedn\u0105 z bardziej no\u015bnych i wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych si\u0119 nazw dla cz\u0142owieka.<\/p>

\"\"<\/div>

Wizja artystyczna przelotu sondy Pioneer 11 w pobli\u017cu Saturna (zdj\u0119cie Saturna z rozdzielczo\u015bci\u0105 dost\u0119pn\u0105 w latach 1970-tych, bez teleskop\u00f3w kosmicznych czy interferometr\u00f3w). \u0179r\u00f3d\u0142o: NASA Ames, Wikipedia.<\/em><\/p>

Warto jeszcze zestawi\u0107 orbity kilku najdalej wys\u0142anych przez ludzko\u015b\u0107 pr\u00f3bnik\u00f3w kt\u00f3re po kilkudziesi\u0119ciu latach lotu osi\u0105gn\u0119\u0142y heliopauz\u0119 i przestrze\u0144 mi\u0119dzygwiezdn\u0105. By\u0142y to: Pioneer 10, Pioneer 11, Voyager 1, Voyager 2 i (bardziej wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, szybko i nowocze\u015bnie) sonda New Horizons (wykres poni\u017cej bibliografii).<\/p>

Bibliografia:<\/p>

  1. Sky and Telescope<\/li>
  2. Astronomy<\/li>
  3. Wikipedia (Altair-star, gravitational darkening, Pioneer 11)<\/li>
  4. Niebo na d\u0142oni, D. Kalmancok, E. Pittich<\/li>
  5. The Star Atlas Companion, P.M. Bagnall.<\/li><\/ol>
    \"\"<\/div>

    Wykre\u015blone na tle zewn\u0119trznych planet Uk\u0142adu S\u0142onecznego a tak\u017ce cia\u0142 z pasa Kuipera r\u00f3\u017cne rzuty orbit pr\u00f3bnik\u00f3w kt\u00f3re osi\u0105gn\u0119\u0142y heliopauz\u0119. AU \u2013 jednostka astronomiczna, oko\u0142o 150 mln km. Liczby na kropkach oznaczaj\u0105 dwie ostatnie cyfry roku. \u0179r\u00f3d\u0142o: cmglee, Wikipedia.<\/em><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Opracowa\u0142: dr Marcin Kolonko, Oddzia\u0142 Warszawski Polskiego Towarzystwa Geofizycznego Altair (alfa Aquilae) jest gwiazd\u0105 nieco bardziej masywn\u0105 ni\u017c S\u0142o\u0144ce, typu A (wi\u0119c tak\u017ce bardziej gor\u0105c\u0105). Pod wzgl\u0119dem jasno\u015bci to 12-ta gwiazda na niebie \u2013 czasem jest wyprzedzana przez Betelgez\u0119 (charakterystyczn\u0105,…<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[12,13],"class_list":["post-2330","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kacik-astronomiczny","tag-astronomia","tag-ptgeof-oddzial-warszawski"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2330","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2330"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2330\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2344,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2330\/revisions\/2344"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2330"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2330"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2330"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}