{"id":2178,"date":"2026-02-09T20:38:14","date_gmt":"2026-02-09T20:38:14","guid":{"rendered":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/?p=2178"},"modified":"2026-02-09T20:38:41","modified_gmt":"2026-02-09T20:38:41","slug":"skad-sie-biora-zorze-czyli-o-pogodzie-kosmicznej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/?p=2178","title":{"rendered":"Sk\u0105d si\u0119 bior\u0105 zorze, czyli o pogodzie kosmicznej"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t
Opracowa\u0142: dr Marcin Kolonko<\/span><\/div>
\u00a0<\/div><\/div>

Ostatnimi czasy \u2013 m.in. za spraw\u0105 technicznie u\u0142atwionej komunikacji mi\u0119dzyludzkiej \u2013 coraz lepiej docieraj\u0105 do nas doniesienia nie tylko o zjawiskach ekstremalnej pogody (jak powodzie, tornada czy derecho) ale tak\u017ce o\u2026 zorzach. Z czym one (zorze) si\u0119 wi\u0105\u017c\u0105? Pomy\u015blicie, \u017ce z polem magnetycznym Ziemi \u2013 i b\u0119dziecie mieli racj\u0119. Ale zorze to tylko jeden z przejaw\u00f3w tzw. pogody kosmicznej. Czyli tego, jak na ludzko\u015b\u0107 i funkcjonowanie jej wynalazk\u00f3w wp\u0142ywa\u2026 Kosmos.<\/p>

Tak, ten Kosmos przez du\u017ce K. A konkretnie S\u0142o\u0144ce \u2013 jego aktywno\u015b\u0107 plamotw\u00f3rcza, strumie\u0144 na\u0142adowanych cz\u0105stek w postaci tzw. wiatru s\u0142onecznego, koronalne wyrzuty masy, rekoneksja magnetyczna. O tej rekoneksji w przypadku zorzy jeszcze spr\u00f3buj\u0119 co\u015b na koniec napisa\u0107.<\/p>

\"\"<\/div>

W 2023 roku nie by\u0142o pewne, czy S\u0142o\u0144ce osi\u0105gn\u0119\u0142o ju\u017c szczyt swojej cyklicznej aktywno\u015bci. Okaza\u0142o si\u0119 p\u00f3\u017aniej, \u017ce nie \u2013 i \u017ce 11-letni odst\u0119p mi\u0119dzy maksimami jego cykli tym razem zosta\u0142 zachowany. \u0179r\u00f3d\u0142o: NOAA, dr Tony Phillips.<\/em><\/p>

Wiecie zapewne, \u017ce S\u0142o\u0144ce jest zmienne jako gwiazda. Ma swoje cykle aktywno\u015bci \u2013 oko\u0142o 11-letni, a je\u015bli uwzgl\u0119dni\u0107 przebiegunowanie (czyli zamian\u0119 minusa na plus i odwrotnie) plam s\u0142onecznych \u2013 22-letni. Ale trudno jest przewidzie\u0107, czy dotarli\u015bmy ju\u017c do maksimum aktywno\u015bci w danym cyklu, czy S\u0142o\u0144ce jeszcze troch\u0119 \u201epoci\u0105gnie\u201d i nast\u0119pny rok b\u0119dzie tym apogeum promieniowania S\u0142o\u0144ca.<\/p>

Tak by\u0142o w 2023 roku. Jedni specjali\u015bci m\u00f3wili, \u017ce S\u0142o\u0144ce da\u0142o ju\u017c z siebie wszystko a inni ich mitygowali \u2013 to jeszcze nie maksimum, poczekajcie do przysz\u0142ego roku. I tym razem ci drudzy mieli racj\u0119. W 2024 i 2025 roku przeszli\u015bmy przez pi\u0119kne maksimum s\u0142oneczne i efektem tego by\u0142o kilka widowiskowych z\u00f3rz, w tym ta ostatnia \u2013 ju\u017c styczniowa.<\/p>

\"\"<\/em><\/div>

Widok zorzy ze stacji ISS. \u0179r\u00f3d\u0142o: Alexander Gerst, astronauta ESA.<\/em><\/p>

Czy da si\u0119 je jako\u015b przewidywa\u0107? W d\u0142u\u017cszym horyzoncie czasowym, m\u00f3wimy o aktywno\u015bci Dziennej Gwiazdy. Ale zawsze zorz\u0119 poprzedza koronalny wyrzut masy i warunkiem jej wyst\u0105pienia jest, by a) by\u0142 on wystarczaj\u0105co silny, najlepiej typu X (extreme), b) Ziemia znalaz\u0142a si\u0119 na drodze wyrzuconego zg\u0119stka plazmy, c) obserwacja mia\u0142a miejsce jak najbli\u017cej bieguna magnetycznego Ziemi \u2013 a ten nie ca\u0142kiem pokrywa si\u0119 z geograficznym.<\/p>

Pogoda w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce obserwuj\u0105c uwa\u017cnie S\u0142o\u0144ce (i wykrywaj\u0105c jego rozb\u0142ysk) mamy 2-3 dni na reakcj\u0119 i przygotowanie do burzy geomagnetycznej (jednej z form reakcji magnetosfery Ziemi na kolizj\u0119 z rozp\u0119dzon\u0105 do 800-1500 km\/s plazm\u0105). Temu s\u0142u\u017cy np. leciwy satelita SOHO, Parker Solar Probe oraz szereg innych, przeznaczonych do monitorowania intensywno\u015bci promieniowania najbli\u017cszej nam Gwiazdy.<\/p>

\"\"<\/em><\/div>

Niedawny kadr z satelity SOHO, instrumentu LASCO C3. \u0179r\u00f3d\u0142o: SOHO.<\/em><\/p>

Czego \u2013 opr\u00f3cz zorzy \u2013 mo\u017cemy si\u0119 spodziewa\u0107 w zwi\u0105zku z tak\u0105 \u201eingerencj\u0105 s\u0142oneczn\u0105\u201d? Ano, wyst\u0105pienia pr\u0105d\u00f3w wirowych w bateriach s\u0142onecznych satelit\u00f3w, ropoci\u0105gach, gazoci\u0105gach (tam wygenerowany pr\u0105d mo\u017ce si\u0119ga\u0107 setek amper\u00f3w), przepi\u0119\u0107 w transformatorach sieci energetycznych (zw\u0142aszcza wysokiego napi\u0119cia), napromieniowania astronaut\u00f3w na stacjach kosmicznych (stanowczo odradza si\u0119 spacery kosmiczne w burze s\u0142oneczne), podwy\u017cszonych dawek promieniowania dla za\u0142\u00f3g samolot\u00f3w lec\u0105cych na du\u017cych szeroko\u015bciach geomagnetycznych (w pobli\u017cu biegun\u00f3w magnetycznych Ziemi), zak\u0142\u00f3ce\u0144 komunikacji radiowej (tzw. blackouts<\/em>) i nawigacji satelitarnej w oparciu o system GPS, niepo\u017c\u0105danych zmian (wleczenia, ang. drag<\/em>) trajektorii satelit\u00f3w oko\u0142obiegunowych (atmosfera staje si\u0119 g\u0119stsza, zwi\u0119ksza op\u00f3r wywierany na obiekty lec\u0105ce na tzw. niskich orbitach), zak\u0142\u00f3ce\u0144 w funkcjonowaniu satelitarnych CCD (charge-coupled devices<\/em>) czy radiometr\u00f3w (skutkuj\u0105cych spadkiem poziomu sygna\u0142u do szumu<\/u>, kluczowego w detekcji promieniowania)\u2026<\/p>

Mo\u017cna rzec \u2013 im bardziej oplata nas elektronika u\u017cytkowa, tym bardziej wystawiamy si\u0119 na wp\u0142yw S\u0142o\u0144ca. I innych oddzia\u0142ywa\u0144, takich jak promieniowanie kosmiczne, rozb\u0142yski odleg\u0142ych supernowych, zlewanie si\u0119 czarnych dziur (wiemy o nich dzi\u0119ki promieniowaniu grawitacyjnemu, odkrytemu w detektorach LIGO, VIRGO i KAGRA r\u00f3wno 100 lat po opublikowaniu podstaw Og\u00f3lnej Teorii Wzgl\u0119dno\u015bci przez Einsteina), zapadanie si\u0119 gwiazd neutronowych w jedn\u0105 czarn\u0105 dziur\u0119\u2026<\/p>

\"\"<\/div>

Jedna ze skal intensywno\u015bci wiatru s\u0142onecznego \u2013 skala G (geomagnetyczna). Przedstawia efekty oddzia\u0142ywania na ziemsk\u0105 magnetosfer\u0119 i jonosfer\u0119. \u0179r\u00f3d\u0142o: IMGW-PIB, NOAA.<\/em><\/p>

Szczeg\u00f3lnie jaskrawym przypadkiem z ostatnich kilku miesi\u0119cy by\u0142o uderzenie silnie energetycznej cz\u0105stki promieniowania kosmicznego w uk\u0142ad reguluj\u0105cy wysoko\u015b\u0107 jednego z modeli Airbusa. Samolot zanurkowa\u0142 o 100 m, nast\u0119pnie zwi\u0119kszy\u0142 pu\u0142ap i kontynuowa\u0142 lot. Po prostu, konstruktorzy nie przewidzieli, \u017ce pojedynczy chip nie jest wystarczaj\u0105cym zabezpieczeniem i trzeba wprowadzi\u0107 pewn\u0105 \u201emacierz\u201d takich chip\u00f3w by zastosowa\u0107 interpolacj\u0119<\/u> z wi\u0119kszej liczby (jak si\u0119 okaza\u0142o, bezpo\u015brednio nara\u017conych na promieniowanie kosmiczne) uk\u0142ad\u00f3w. Efekt \u2013 natychmiastowe uziemienie kilku tysi\u0119cy takich maszyn na ca\u0142ym \u015bwiecie i zlecenie wymiany newralgicznego podzespo\u0142u.<\/p>

Inna sprawa, ju\u017c z naturalnych \u2013 prawdopodobne jest, \u017ce zygzaki b\u0142yskawic tak\u017ce zale\u017c\u0105 od atmosferycznych p\u0119k\u00f3w zapocz\u0105tkowanych w g\u00f3rnej atmosferze przez cz\u0105stki promieni kosmicznych. A niekt\u00f3rzy (pisa\u0142em o nich w wydanych 6 lat temu Astro-notkach, patrz eksperyment CREDO) podejrzewaj\u0105 zwi\u0105zek czu\u0142o\u015bci detektor\u00f3w promieni kosmicznych z\u2026 trz\u0119sieniami ziemi. Dlatego w\u0142a\u015bnie wiele zale\u017cy od bada\u0144 podstawowych, jednak sta\u0107 na nie tylko tych, kt\u00f3rzy maj\u0105 pieni\u0105dze i wyobra\u017ani\u0119 (co rzadko idzie w parze).<\/p>

\"\"<\/div>

Schemat rekoneksji w magnetosferze Ziemi wywo\u0142anej intensywnym wiatrem s\u0142onecznym. \u0179r\u00f3d\u0142o: NASA SVS\/GSFC.<\/em><\/p>

Wr\u00f3\u0107my do zorzy. Powstaje ona, gdy cz\u0105stki na\u0142adowane (czyli sk\u0142adniki plazmy s\u0142onecznej) zostaj\u0105 uwi\u0119zione w ziemskim polu magnetycznym (nader s\u0142abym \u2013 jakie\u015b p\u00f3\u0142 gaussa, ale zbawiennym dla Ziemian) i reaguj\u0105 z g\u00f3rn\u0105 warstw\u0105 atmosfery \u2013 magnetosfer\u0105 i jonosfer\u0105. To wyja\u015bnia, dlaczego zak\u0142\u00f3ceniu ulega komunikacja radiowa \u2013 bo np. kr\u00f3tkofalowcy korzystaj\u0105 z \u201ewn\u0119ki jonosferycznej\u201d i w trakcie burzy magnetycznej mog\u0105 us\u0142ysze\u0107 czyje\u015b rozmowy na antypodach.<\/p>

Zapytacie pewnie, dlaczego r\u00f3\u017cne kolory zorzy. Z grubsza \u2013 na zielono \u015bwieci tlen, na czerwono \u2013 tlen na du\u017cych wysoko\u015bciach a na niebiesko \u2013 azot lub hel. Reakcja z atmosfer\u0105 wzbudza pewne poziomy energetyczne w atomach i zaczyna si\u0119 reemisja ju\u017c w bardzo konkretnej d\u0142ugo\u015bci fali. A ta wi\u0105\u017ce si\u0119 z kolorem.<\/p>

\u00a0<\/p>

\"\"<\/em><\/div>

Kolory zorzy w zale\u017cno\u015bci od pierwiastka chemicznego w atmosferze oraz wysoko\u015bci, na kt\u00f3rej zachodzi wzbudzenie. \u0179r\u00f3d\u0142o: Maciej Kawecki.<\/em><\/p>

Nie lekcewa\u017ccie zatem pogody kosmicznej \u2013 bo dotyczy Kosmosu, Chcemy czy nie, jeste\u015bmy jego cz\u0119\u015bci\u0105. A rekoneksja w przypadku zorzy dotyczy \u201eogona\u201d ziemskiej magnetosfery, czyli jej cz\u0119\u015bci ods\u0142onecznej, d\u0142ugiego na kilka milion\u00f3w km. \u0141\u0105czenie si\u0119 linii generuje energi\u0119 potrzebn\u0105 do nap\u0119dzenia zorzy. A atomy plazmy zostaj\u0105 uwi\u0119zione w magnetosferze i fruwaj\u0105 od bieguna do bieguna, \u015bwiec\u0105c jednak jedynie tam, gdzie na drodze napotkaj\u0105 (g\u00f3rn\u0105) atmosfer\u0119.<\/p>

\"\"<\/div>

Schemat przekroju przez magnetosfer\u0119 Ziemi. Czerwona linia to \u0142ukowata fala uderzeniowa (bow shock), niebieski obszar \u2013 powierzchnia pr\u0105dowa (magnetosheath), ziemska magnetosfera i ogon magnetosfery \u2013 na zielono. \u0179r\u00f3d\u0142o: Rajkumar Hajra, Space Plasma Physics.<\/em><\/p>

S\u0142o\u0144ce prawdopodobnie jest ju\u017c na krzywej zst\u0119puj\u0105cej z kolejnego maksimum, ale warto je bacznie obserwowa\u0107 (nigdy<\/span> go\u0142ym okiem<\/strong>, tylko rzutuj\u0105c na ekran<\/strong> b\u0105d\u017a u\u017cywaj\u0105c filtra<\/strong> mylarowego z folii Baadera) \u2013 np. wyznaczy\u0107 liczb\u0119 Wolfa dla danego dnia. Te plamy, ledwo widoczne kropki na fotosferze S\u0142o\u0144ca, s\u0105 z regu\u0142y wi\u0119ksze ni\u017c Ziemia. I one te\u017c maj\u0105 \u2013 ca\u0142kiem poka\u017ane \u2013 pole magnetyczne (kilka tysi\u0119cy gauss\u00f3w). Gra ono kluczow\u0105 rol\u0119 w cyklu produkcji koronalnych wyrzut\u00f3w masy, a zatem i w produkcji z\u00f3rz. Nad Ziemi\u0105, czyli 150 mln km dalej.<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Opracowa\u0142: dr Marcin Kolonko\u00a0 Ostatnimi czasy \u2013 m.in. za spraw\u0105 technicznie u\u0142atwionej komunikacji mi\u0119dzyludzkiej \u2013 coraz lepiej docieraj\u0105 do nas doniesienia nie tylko o zjawiskach ekstremalnej pogody (jak powodzie, tornada czy derecho) ale tak\u017ce o\u2026 zorzach. Z czym one (zorze)…<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[12,13],"class_list":["post-2178","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kacik-astronomiczny","tag-astronomia","tag-ptgeof-oddzial-warszawski"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2178","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2178"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2178\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2201,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2178\/revisions\/2201"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2178"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2178"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2178"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}