{"id":2114,"date":"2025-12-11T07:14:29","date_gmt":"2025-12-11T07:14:29","guid":{"rendered":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/?p=2114"},"modified":"2025-12-11T07:30:01","modified_gmt":"2025-12-11T07:30:01","slug":"arktur-czwarta-co-do-jasnosci-gwiazda-na-niebie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/?p=2114","title":{"rendered":"Arktur \u2013 czwarta co do jasno\u015bci gwiazda na niebie"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Opracowa\u0142: dr Marcin Kolonko<\/span><\/p>

Na letnim niebie mo\u017cemy obejrze\u0107 Wolarza, stra\u017cnika Wielkiej Nied\u017awiedzicy \u2013 a to z uwagi na pod\u0105\u017canie tego gwiazdozbioru (Bo\u00f6tes) za tym najbardziej rozpoznawalnym (Ursa Maior). Razem z kilkoma innymi gwiazdami (m.in. Spik\u0105) tworzy charakterystyczny uk\u0142ad gwiazd (tzw. asteryzm) zwany Diamentem Panny.<\/p>

\"\"<\/div>

Wzgl\u0119dne po\u0142o\u017cenie Wielkiego Wozu (cz\u0119\u015bci Wielkiej Nied\u017awiedzicy), Wolarza (Bo\u00f6tes) oraz Korony P\u00f3\u0142nocy (Corona Borealis). \u0179r\u00f3d\u0142o: Sky & Telescope.<\/i><\/p>

Niekt\u00f3re badania (zw\u0142aszcza ruch\u00f3w szeregu gwiazd wzgl\u0119dem S\u0142o\u0144ca) wskazuj\u0105, \u017ce Arktur formuje plejad\u0119 gwiazd zwan\u0105 Strumieniem Arktura (pochodz\u0105c\u0105 by\u0107 mo\u017ce z ma\u0142ej kar\u0142owatej galaktyki satelickiej wch\u0142oni\u0119tej 5-8 miliard\u00f3w lat temu przez Drog\u0119 Mleczn\u0105). Gwiazdy z tego strumienia charakteryzuj\u0105 si\u0119 ma\u0142\u0105 zawarto\u015bci\u0105 metali i zaawansowanym wiekiem.<\/p>

\"\"<\/div>

Por\u00f3wnanie rozmiar\u00f3w S\u0142o\u0144ca i Arktura jako gwiazd. \u0179r\u00f3d\u0142o: Wikipedia.<\/em><\/p>

Z punktu widzenia astrofizyki, Arktur nale\u017cy do czerwonych olbrzym\u00f3w typu widmowego K. Jest oko\u0142o 25 razy wi\u0119kszy (co do \u015brednicy) od S\u0142o\u0144ca, ale mas\u0119 ma por\u00f3wnywaln\u0105. To oznacza, \u017ce zd\u0105\u017cy\u0142 ju\u017c \u201espuchn\u0105\u0107\u201d i prawdopodobnie w j\u0105drze nie spala ju\u017c wodoru w hel tylko hel w w\u0119giel. Typ widmowy K jest \u201ep\u00f3\u017aniejszy\u201d (czyli bardziej zaawansowany ewolucyjnie) ni\u017c typ S\u0142o\u0144ca (G5).<\/p>

\"\"<\/div>

Schemat anatomii czerwonego olbrzyma: w \u015brodku hel pali si\u0119 w w\u0119giel, otoczona warstw\u0105 wodoru pal\u0105cego si\u0119 w hel a na zewn\u0105trz \u2013 fotosfera. \u0179r\u00f3d\u0142o: NASA Observatory.<\/em><\/p>

Barw\u0119 gwiazdy alfa Bo\u00f6tes okre\u015blano jako lekko czerwon\u0105 (tak uj\u0105\u0142 to Ptolemeusz), pomara\u0144czowo \u017c\u00f3\u0142t\u0105 lub zgo\u0142a lekko \u017c\u00f3\u0142t\u0105 w zale\u017cno\u015bci od wysoko\u015bci nad horyzontem i warunk\u00f3w fizycznych (jak np. przes\u0142oni\u0119cie gwiazdy przez welon komety Donati 5 pa\u017adziernika 1858 r.). Frapowa\u0142a ona \u017ceglarzy (niekt\u00f3rzy si\u0119 jej zabobonnie obawiali) i by\u0142a dobrym punktem orientacyjnym na oceanie. Arktur jest w zenicie nocnego nieba m.in. na szeroko\u015bci geograficznej Hawaj\u00f3w co u\u0142atwia\u0142o nawigacj\u0119 morsk\u0105 w tym rejonie.<\/p>

\"\"<\/div>

Widmo Arktura \u2013 zestawiony fragment w \u015bwietle widzialnym, od czerwonego do fioletu. \u0179r\u00f3d\u0142o: Nigel Sharp, Kitt Peak National Observatory\/NOAO\/NSF.<\/em><\/p>

Arktura podejrzewano o posiadanie lekkiego i ciemniejszego towarzysza (wskazywa\u0142y na to pomiary pr\u0119dko\u015bci radialnej gwiazdy) ale na razie takowego nie znaleziono a ruchy radialne mo\u017cna wyt\u0142umaczy\u0107 tak\u017ce poprzez pulsacje radialne gwiazdy i jej lekk\u0105 niestabilno\u015b\u0107.<\/p>

\"\"<\/div>

Przedstawienie po\u0142o\u017ce\u0144 kilkunastu znanych gwiazd na diagramie Hertzsprunga-Russel\u2019a. Arktur le\u017cy w ga\u0142\u0119zi czerwonych olbrzym\u00f3w (Red Giants). Wida\u0107 te\u017c Capell\u0119 (podobnie, czerwony olbrzym), Veg\u0119 (ci\u0119g g\u0142\u00f3wny \u2013 Main Sequence), Spik\u0119 i S\u0142o\u0144ce (Sun). Betelgeuse zalicza si\u0119 do nadolbrzym\u00f3w (supergiants). Na osiach temperatura powierzchni (X) i jasno\u015b\u0107 gwiazdy (Y). \u0179r\u00f3d\u0142o: NASA Observatory.<\/em><\/p>

Alfa Boo znajduje si\u0119 w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o 37 lat \u015bwietlnych od S\u0142o\u0144ca. W gwiazdozbiorze Wolarza nie brak silniejszych od niego gwiazd (w sensie jasno\u015bci absolutnej, czyli takiej, jak\u0105 mia\u0142yby obserwowane z odleg\u0142o\u015bci 10 parsek\u00f3w) ale znajduj\u0105 si\u0119 one dalej, st\u0105d ich jasno\u015b\u0107 widoma jest ni\u017csza. Z kolei Arktur jest dalej ni\u017c Syriusz czy Alfa Centauri (te le\u017c\u0105 w zasi\u0119gu najbli\u017cszych 10 lat \u015bwietlnych) a \u015bwieci podobnie, st\u0105d jego jasno\u015b\u0107 absolutna jest wi\u0119ksza ni\u017c tamtych gwiazd.<\/p>

\"\"<\/div>

Arktur w \u015bwietle widzialnym. Jeszcze bardziej efektowny by\u0142by w podczerwieni. \u0179r\u00f3d\u0142o: Wikipedia.<\/em><\/p>

Z racji swojej du\u017cej pr\u0119dko\u015bci wzgl\u0119dem S\u0142o\u0144ca, Arktur ma wzgl\u0119dnie wysoki ruch w\u0142asny \u2013 na przestrzeni ostatnich 2000 lat przeby\u0142 na niebie ponad stopie\u0144 k\u0105towy (czyli dwie \u015brednice Ksi\u0119\u017cyca). Ruch ten wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie zosta\u0142 odkryty przez Edmunda Halley\u2019a w XVIII wieku (tego od Komety Halley\u2019a).<\/p>

\"\"<\/div>

Po\u0142o\u017cenie Arktura w obr\u0119bie gwiazdozbioru Wolarza. \u0179r\u00f3d\u0142o: Szczureq, sporz\u0105dzone w programie PP3 autorstwa Torstena Brongera, Wikipedia.<\/em><\/p>

Czerwonawa barwa i du\u017ca jasno\u015b\u0107 widoma Arktura przyczyni\u0142y si\u0119 do tego, \u017ce jego \u015bwiat\u0142o (padaj\u0105ce na fotoelement) wykorzystano do otwarcia Targ\u00f3w Chicagowskich (Chicago World Fair) w 1933 roku \u2013 zaledwie 4 lata po Wielkim Kryzysie 1929 r., kiedy to \u015bwiat zacz\u0105\u0142 poma\u0142u stacza\u0107 si\u0119 ku II Wojnie \u015awiatowej.<\/p>

\"\"<\/div>

Plakat Targ\u00f3w Chicago Expo w 1933 r. \u0179r\u00f3d\u0142o: Wikipedia.<\/em><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Opracowa\u0142: dr Marcin Kolonko Na letnim niebie mo\u017cemy obejrze\u0107 Wolarza, stra\u017cnika Wielkiej Nied\u017awiedzicy \u2013 a to z uwagi na pod\u0105\u017canie tego gwiazdozbioru (Bo\u00f6tes) za tym najbardziej rozpoznawalnym (Ursa Maior). Razem z kilkoma innymi gwiazdami (m.in. Spik\u0105) tworzy charakterystyczny uk\u0142ad gwiazd…<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[12,13],"class_list":["post-2114","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kacik-astronomiczny","tag-astronomia","tag-ptgeof-oddzial-warszawski"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2114","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2114"}],"version-history":[{"count":17,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2114\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2210,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2114\/revisions\/2210"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2114"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2114"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2114"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}