{"id":1979,"date":"2025-08-12T06:18:49","date_gmt":"2025-08-12T06:18:49","guid":{"rendered":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/?p=1979"},"modified":"2025-08-12T06:26:41","modified_gmt":"2025-08-12T06:26:41","slug":"wega-alfa-lutni-lyrae","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/?p=1979","title":{"rendered":"Wega \u2013 alfa Lutni (Lyrae)"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Opracowa\u0142: dr Marcin Kolonko<\/p>

Wega jest najja\u015bniejsz\u0105 gwiazd\u0105 w konstelacji Lutni i jedn\u0105 z najja\u015bniejszych gwiazd nieba p\u00f3\u0142nocnego (ja\u015bniejszy jest tylko Arktur, a Syriusz le\u017cy ju\u017c 20 stopni na po\u0142udnie od r\u00f3wnika niebieskiego). W rzeczywisto\u015bci, nie jest (w sensie jasno\u015bci absolutnej, czyli takiej jak\u0105 mia\u0142aby obserwowana z odleg\u0142o\u015bci 10 parsek\u00f3w) bardzo jasna ale le\u017cy niedaleko \u2013 jakie\u015b 26 lat \u015bwietlnych od nas. To jak na nasz\u0105 Galaktyk\u0119 ca\u0142kiem bliskie s\u0105siedztwo.<\/p>

\"\"<\/div>

Uk\u0142ad gwiazdozbior\u00f3w mi\u0119dzy dwiema najja\u015bniejszymi gwiazdami nieba p\u00f3\u0142nocnego: Weg\u0105 i Arkturem. \u0179r\u00f3d\u0142o: Sky & Telescope.<\/em><\/p>

Parsek jest miar\u0105 odleg\u0142o\u015bci, z\u0142o\u017con\u0105 z dw\u00f3ch s\u0142\u00f3w: paralaksa i sekunda. Jest to odleg\u0142o\u015b\u0107, z kt\u00f3rej promie\u0144 orbity Ziemi by\u0142by widoczny pod k\u0105tem jednej sekundy. Dlaczego tak? Bo paralaks\u0119 (czyli pierwszy cz\u0142on parseka) wyznaczamy w oparciu o przemieszczenie danego cia\u0142a niebieskiego na niebie zwi\u0105zane w\u0142a\u015bnie z ruchem Ziemi wok\u00f3\u0142 S\u0142o\u0144ca.<\/p>

\"\"<\/div>

Przesuni\u0119cie obrazu bliskiej gwiazdy (na czerwono) na tle gwiazd dalszych, wskutek rocznego obiegu Ziemi (na niebiesko) wok\u00f3\u0142 S\u0142o\u0144ca. \u0179r\u00f3d\u0142o: Wikipedia.<\/em><\/p>

Metod\u0105 paralaksy wyznaczamy zatem odleg\u0142o\u015bci do pobliskich cia\u0142 niebieskich. Jest to jeden ze szczebli \u201edrabiny odleg\u0142o\u015bci\u201d \u2013 kluczowego zagadnienia w astronomii. Je\u015bli znamy odleg\u0142o\u015b\u0107 i zmierzymy jasno\u015b\u0107 widom\u0105 danej gwiazdy, mo\u017cemy oszacowa\u0107 jej jasno\u015b\u0107 absolutn\u0105. A ta jest zwi\u0105zana z fizyk\u0105 danej gwiazdy. Poprzez pomiar jej widma mo\u017cemy wyznaczy\u0107 temperatur\u0119, i powiedzie\u0107 wi\u0119cej o warunkach jakie panuj\u0105 w jej wn\u0119trzu (s\u0142u\u017cy temu astrofizyka) oraz na powierzchni, a tak\u017ce pokusi\u0107 si\u0119 o przewidzenie jej dalszej ewolucji.<\/p>

\"\"<\/div>

Pomiary spektralne linii widmowych zorzy i Wegi, w r\u00f3\u017cnych d\u0142ugo\u015bciach fal. Emisyjne linie tlenu i azotu s\u0105 \u201epi\u0119tnem\u201d odciskanym przez ziemsk\u0105 atmosfer\u0119 na pomiarach astronomicznych. \u0179r\u00f3d\u0142o: Diogo Taichi, Sky & Telescope.<\/em><\/p>

Jest jedno ograniczenie w odleg\u0142o\u015bciach, jakie chcemy wyznaczy\u0107 metod\u0105 paralaksy: dok\u0142adno\u015b\u0107 pomiaru przesuni\u0119\u0107 k\u0105towych. Do niedawna szczytem mo\u017cliwo\u015bci by\u0142o 1000 parsek\u00f3w \u2013 bo przesuni\u0119cie na niebie zwi\u0105zane z paralaks\u0105 (tzw. paralaks\u0105 heliocentryczn\u0105, czyli wynikaj\u0105c\u0105 z ruchu Ziemi wok\u00f3\u0142 S\u0142o\u0144ca) mo\u017cna by\u0142o wyznaczy\u0107 z dok\u0142adno\u015bci\u0105 0.001\u201d (sekundy k\u0105towej). S\u0142u\u017cy\u0142 do tego m.in. satelita Hipparcos.<\/p>

\"\"<\/div>

Sztuczny satelita Hipparch (Hipparcos) przed wystrzeleniem na orbit\u0119 w 1989 r, funkcjonowa\u0142 do 1993 r. Precyzyjnie pomierzy\u0142 paralaksy 118200 gwiazd. By\u0142a to pierwsza kosmiczna misja astrometryczna. Jej nast\u0119pc\u0105 by\u0142a misja Gaia. \u0179r\u00f3d\u0142o: Wikipedia.<\/em><\/p>

Teraz dysponujemy instrumentami (takimi, jak ALMA czy interferometry radiowe) pozwalaj\u0105cymi na pomiar odleg\u0142o\u015bci k\u0105towych rz\u0119du 0.000001\u201d. A zdrowe (nie obci\u0105\u017cone kr\u00f3tkowzroczno\u015bci\u0105) oko ludzkie daje dok\u0142adno\u015b\u0107 kilkudziesi\u0119ciu sekund k\u0105towych (czyli jednej minuty k\u0105towej 1\u2019 = 60\u201d). Przy bardzo dobrym wzroku mo\u017cna zobaczy\u0107 sierp Wenus.<\/p>

\"\"<\/div>

Wizualizacja artystyczna teleskopu ALMA (Atacama Large Millimeter\/submillimeter Array), uk\u0142adu anten na milimetrowych d\u0142ugo\u015bciach fal daj\u0105cego (w trybie interferometrycznym) aktualnie najwy\u017csze rozdzielczo\u015bci obserwacji dost\u0119pne ludzko\u015bci. \u0179r\u00f3d\u0142o: ESO.<\/em><\/p>

Wr\u00f3\u0107my do Wegi. Co j\u0105 jeszcze charakteryzuje? Dzi\u0119ki niewielkiej odleg\u0142o\u015bci od nas mogli\u015bmy zmierzy\u0107 jej promie\u0144: to oko\u0142o 2-3 promieni S\u0142o\u0144ca. Wiemy, \u017ce rotuje bardzo pr\u0119dko, na granicy bycia rozerwan\u0105 na kawa\u0142ki: jeden obr\u00f3t na 12 i p\u00f3\u0142 godziny (dla por\u00f3wnania, S\u0142o\u0144cu jeden obr\u00f3t zajmuje 26-36 dni, w zale\u017cno\u015bci, czy m\u00f3wimy o r\u00f3wniku czy biegunach).<\/p>

\"\"<\/div>

Por\u00f3wnanie cech fizycznych Wegi i S\u0142o\u0144ca \u2013 rozmiaru, okresu rotacji i temperatury powierzchni (w stopniach Fahrenheita). Widoczne jest sp\u0142aszczenie biegunowe Wegi. \u0179r\u00f3d\u0142o: NOIRLAb.<\/em><\/p>

Almanach mo\u017ce poda\u0107 nam jeszcze typ widmowy: A0, czyli gor\u0119tszy od S\u0142o\u0144ca (G5). M\u00f3wimy, \u017ce to stosunkowo wczesny typ widmowy \u2013 czyli w\u0142a\u015bnie, \u017ce gwiazda jest gor\u0105ca. Dodatkowo dodaje si\u0119 rzymskie V, kt\u00f3re oznacza, \u017ce gwiazda znajduje si\u0119 na ci\u0105gu g\u0142\u00f3wnym: pali wod\u00f3r w hel. Tak, jak S\u0142o\u0144ce, tylko dziesi\u0105tki razy intensywniej. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z jej mas\u0105. Typ widmowy mo\u017cna wyznaczy\u0107 przy pomocy spektrografu.<\/p>

\"\"<\/div>

Por\u00f3wnanie widok\u00f3w ob\u0142oku py\u0142u wok\u00f3\u0142 Wegi w uj\u0119ciu dw\u00f3ch teleskop\u00f3w kosmicznych: Hubble\u2019a (z lewej) i Webba (z prawej). \u0179r\u00f3d\u0142o: NASA, ESA, STScI, S. Wolff (University of Arizona).<\/em><\/p>

Jest jeszcze jedna ciekawostka zwi\u0105zana z Weg\u0105: ma py\u0142ow\u0105 otoczk\u0119 i mog\u0105 w niej znajdowa\u0107 si\u0119 planety. Jak na razie, z pomiar\u00f3w Teleskop\u00f3w Hubble\u2019a czy Webb\u2019a wiemy, \u017ce masa tych planet ni\u017c przekracza 2 mas Jowisza. Jest to taki formuj\u0105cy si\u0119 uk\u0142ad planetarny, jednak bardzo jednorodny. Na zdj\u0119ciach wida\u0107 analog Pasa Kuipera w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o 160 mld kilometr\u00f3w od macierzystej gwiazdy \u2013 czyli Wegi. Pas ten jest wycentrowany na gwie\u017adzie, bardzo symetryczny.<\/p>

\"\"<\/div>

Artystyczne wyobra\u017cenie pasa asteroid wok\u00f3\u0142 gwiazdy centralnej. \u0179r\u00f3d\u0142o: astronomy.com za NASA\/JPL-Caltech.<\/em><\/p>

Wega jest te\u017c jedn\u0105 z najwcze\u015bniej sfotografowanych gwiazd (technik\u0105 dagerotypii, w 1850 r., przez Williama Bonda i Johna Adamsa Whipple\u2019a). S\u0142u\u017cy\u0142a te\u017c jako punkt odniesienia w skali fotometrycznej. Ma jasno\u015b\u0107 -0.14 magnitudo i formuje (wraz z Denebem i Altairem) asteryzm (czyli charakterystyczny uk\u0142ad gwiazd na niebie) zwany Tr\u00f3jk\u0105tem Nieba Letniego. W naszych szeroko\u015bciach geograficznych jest gwiazd\u0105 oko\u0142obiegunow\u0105 (nie zachodzi za horyzont).<\/p>

\"\"<\/div>

Asteryzm zwany Tr\u00f3jk\u0105tem Nieba Letniego, nad zachodnim horyzontem jesiennego nieba. \u0179r\u00f3d\u0142o: Wikipedia.<\/em><\/p>

Wega jest znana tak\u017ce z zekranizowanej powie\u015bci Carla Sagana pt. \u201eKontakt\u201d \u2013 z okr\u0105\u017caj\u0105cej j\u0105 planety Ziemianie mieli odebra\u0107 sygna\u0142 \u015bwiadcz\u0105cy o istnieniu cywilizacji pozaziemskiej. Zmar\u0142y polski piosenkarz i poeta, Marek Grechuta, nazwa\u0142 j\u0105 mylnie \u201egwiazdozbiorem\u201d (jest nim Lutnia) ale i tak utrwali\u0142a si\u0119 jako temat rozwa\u017ca\u0144 poet\u00f3w, pseudonim a nawet nazwa rakiety.<\/p>

\"\"<\/em><\/div>

Plakat filmu \u201eKontakt\u201d na podstawie powie\u015bci Carla Sagana. \u0179r\u00f3d\u0142o: Warner Bros.<\/em><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Opracowa\u0142: dr Marcin Kolonko Wega jest najja\u015bniejsz\u0105 gwiazd\u0105 w konstelacji Lutni i jedn\u0105 z najja\u015bniejszych gwiazd nieba p\u00f3\u0142nocnego (ja\u015bniejszy jest tylko Arktur, a Syriusz le\u017cy ju\u017c 20 stopni na po\u0142udnie od r\u00f3wnika niebieskiego). W rzeczywisto\u015bci, nie jest (w sensie jasno\u015bci…<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[12,13],"class_list":["post-1979","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kacik-astronomiczny","tag-astronomia","tag-ptgeof-oddzial-warszawski"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1979","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1979"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1979\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2000,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1979\/revisions\/2000"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1979"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1979"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1979"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}