{"id":1876,"date":"2025-08-10T20:18:28","date_gmt":"2025-08-10T20:18:28","guid":{"rendered":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/?p=1876"},"modified":"2025-08-10T23:11:04","modified_gmt":"2025-08-10T23:11:04","slug":"kilka-faktow-o-betelgezie-kandydatce-na-supernowa-w-sasiedztwie-slonca-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/?p=1876","title":{"rendered":"Kilka fakt\u00f3w o Betelgezie \u2013 kandydatce na supernow\u0105 w s\u0105siedztwie S\u0142o\u0144ca"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

Opracowa\u0142: dr Marcin Kolonko<\/p>

Betelgeza jest najja\u015bniejsz\u0105 gwiazd\u0105 w konstelacji Oriona, widocznej u nas zim\u0105. Konkretnie, stanowi prawe rami\u0119 Oriona (z Ziemi widoczne jako lewe). Zgodnie z oznaczeniami, nosi sygnatur\u0119 alfa Orionis. Gdy jej blask s\u0142abnie, oddaje palm\u0119 pierwsze\u0144stwa w jasno\u015bci Rigelowi.<\/p>

\"\"<\/div>

Po\u0142o\u017cenie Betelgezy w gwiazdozbiorze Oriona. \u0179r\u00f3d\u0142o: Bob King, Sky & Telescope.<\/em><\/p>

Jest kilkaset (oko\u0142o 700) razy wi\u0119ksza od S\u0142o\u0144ca. Umieszczona w jego miejscu, si\u0119ga\u0142aby po orbit\u0119 Jowisza, czyli wszystkie planety wewn\u0119trzne w Uk\u0142adzie S\u0142onecznym (Merkury, Wenus, Ziemia i Mars) uleg\u0142yby odparowaniu.<\/p>

\"\"<\/div>

Betelgeza umieszczona w miejscu S\u0142o\u0144ca si\u0119ga\u0142aby do orbity Jowisza. \u0179r\u00f3d\u0142o: ALMA, ESO.<\/em><\/p>

Wykazuje pociemnienia i rozja\u015bnienia o mniej wi\u0119cej 1 magnitudo, czyli 2,5-krotn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 w jasno\u015bci promieniowania. Ostatnie silne pociemnienie gwiazdy mia\u0142o miejsce w 2019-2020 roku. Gwiazda wykazuje kilka nak\u0142adaj\u0105cych si\u0119 okresowo\u015bci w krzywej jasno\u015bci. Jako pierwszy opisa\u0142 je Sir John Herschel w 1836 roku.<\/p>

\"\"<\/div>

Sir John Herschel w 1846 r. \u017br\u00f3d\u0142o: Wikipedia.<\/em><\/p>

Z racji faktu, \u017ce gwiazdy masywniejsze ewoluuj\u0105 szybciej, Betelgeza \u017cyje zaledwie kilka milion\u00f3w lat i jest u schy\u0142ku swojego \u017cycia \u2013 jest czerwonym nadolbrzymem (ang. red supergiant<\/em>) i prawdopodobnie w ci\u0105gu najbli\u017cszych 100000 lat wybuchnie jako supernowa.<\/p>

\"\"<\/div>

Hipotetyczny zakres jasno\u015bci Betelgezy po jej wybuchu jako supernowej (na niebiesko; w por\u00f3wnaniu z Ksi\u0119\u017cycem, Wenus i obecn\u0105 jasno\u015bci\u0105 Betelgezy). Na osi X czas od momentu wybuchu, na osi Y \u2013 jasno\u015b\u0107 widoma na niebie. \u0179r\u00f3d\u0142o: Jared Goldberg\/University of California, Santa Barbara\/MESA+STELLA.<\/em><\/p>

Nie ma znanego nam towarzysza, zatem bezpo\u015brednie oszacowanie masy (z praw Keplera) jest niemo\u017cliwe. Oszacowania pochodz\u0105 z teorii ewolucji gwiazd i daj\u0105 oko\u0142o 15-20 mas S\u0142o\u0144ca. To wystarczaj\u0105co du\u017co, \u017ceby wybuch\u0142a jako supernowa \u2013 nie znamy tylko momentu czekaj\u0105cego nas spektaklu na niebie.<\/p>

\"\"<\/div>

Koronalny wyrzut masy na S\u0142o\u0144cu. Tysi\u0105ce razy wi\u0119ksze zjawiska mog\u0105 zachodzi\u0107 tak\u017ce na Betelgezie. \u0179r\u00f3d\u0142o: NASA, Sky & Telescope.<\/em><\/p>

Jest zbyt daleko od ekliptyki, \u017ceby zakrywa\u0142y j\u0105 planety. Natomiast dzieje si\u0119 to w przypadku asteroid\u00f3w, gdy\u017c te s\u0105 bardziej liczne i mocniej rozproszone wzgl\u0119dem p\u0142aszczyzny, w kt\u00f3rej kr\u0105\u017c\u0105 wok\u00f3\u0142 S\u0142o\u0144ca planety.<\/p>

\"\"<\/div>

Plan widoczno\u015bci zakrycia planetoidalnego Betelgezy w 2023 roku. \u0179r\u00f3d\u0142o: Renerpho, Wikipedia.<\/em><\/p>

Z kolei w 2020 roku gwiazda poja\u015bnia\u0142a, uwalniaj\u0105c prawdopodobnie du\u017c\u0105 ilo\u015b\u0107 plazmy w czym\u015b analogicznym do koronalnego wyrzutu masy (CME) na S\u0142o\u0144cu \u2013 tylko du\u017co wi\u0119kszym. Nast\u0119pnie plazma ta styg\u0142a i zacz\u0119\u0142a przes\u0142ania\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 swojej macierzystej gwiazdy, powoduj\u0105c z kolei jej pozorne pociemnienie.<\/p>

\"\"<\/div>

Wyobra\u017cenie artystyczne wyrzutu plazmy z Betelgezy a nast\u0119pnie jej pociemnienia. \u0179r\u00f3d\u0142o: NASA, ESA, E. Wheatley.<\/em><\/p>

Gdyby Betelgeza wybuch\u0142a na naszych oczach jako supernowa, dor\u00f3wnywa\u0142aby blaskiem Ksi\u0119\u017cycowi w kwadrze (niekt\u00f3rzy pisz\u0105, \u017ce nawet w pe\u0142ni). By\u0142aby widoczna go\u0142ym okiem tak\u017ce w dzie\u0144 \u2013 podobnie jak supernowa z 1054 roku w Byku, po kt\u00f3rej pozosta\u0142o\u015b\u0107 nazywamy mg\u0142awic\u0105 Kraba oraz pulsar w centrum tej mg\u0142awicy.<\/p>

\"\"<\/div>

Messier 1 \u2013 pozosta\u0142o\u015b\u0107 po supernowej Krab, kt\u00f3rej \u015bwiat\u0142o dotar\u0142o do nas w 1054 roku. W centrum (niewidoczny) pulsar Krab. \u0179r\u00f3d\u0142o: Hubble Space Telescope.<\/em><\/p>

Odleg\u0142o\u015b\u0107 Betelgezy od nas to jakie\u015b 640 lat \u015bwietlnych, nieco dalej ni\u017c innej supernowej w przesz\u0142o\u015bci \u2013 Gemingi (po kt\u00f3rej znamy pulsara o tej samej nazwie).<\/p>

\"\"<\/div>

Poja\u015bnienia i pociemnienia Betelgezy mog\u0105 mie\u0107 r\u00f3\u017cne przyczyny \u2013 zar\u00f3wno pulsacje fizyczne, jak i przes\u0142anianie przez ekspanduj\u0105c\u0105, ch\u0142odn\u0105 i ciemn\u0105 plazm\u0119. \u0179r\u00f3d\u0142o: ESO \/ M. Montarg\u00e8s et al.<\/em><\/p>

Rudy kolor Betelgezy by\u0142 znany ju\u017c staro\u017cytnym \u2013 wspomina o niej np. Ptolemeusz oraz \u017cr\u00f3d\u0142a arabskie we wczesnym \u015bredniowieczu. Barwa zwi\u0105zana jest z temperatur\u0105 powierzchni (oko\u0142o 3000 stopni Celsjusza, wi\u0119c jak na gwiazd\u0119 niewiele) i p\u00f3\u017anym typem widmowym (M2).<\/p>

\"\"<\/div>

Pozosta\u0142o\u015b\u0107 po wybuchu supernowej Keplera w 1604 r. \u0179r\u00f3d\u0142o: HST, Teleskop Spitzera, Chandra.<\/em><\/p>

Jest jedn\u0105 z najlepiej rozpoznawalnych na niebie gwiazd. Jej jasno\u015b\u0107 to oko\u0142o 24000 jasno\u015bci S\u0142o\u0144ca a widoczna jest prawie ze wszystkich miejsc na Ziemi, nie wykluczaj\u0105c Antarktydy.<\/p>

\"\"<\/em><\/div>

Echo \u015bwietlne wok\u00f3\u0142 supernowej 1987A (w centrum, obok zwyk\u0142e gwiazdy w polu widzenia). \u0179r\u00f3d\u0142o: NASA, ESA, and R. Kirshner (Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics).<\/em><\/p>

Jedn\u0105 z efektownych, wsp\u00f3\u0142czesnych nam supernowych by\u0142a SN1987A, w Wielkim Ob\u0142oku Magellana (na p\u00f3\u0142kuli po\u0142udniowej). Wybuch mia\u0142 miejsce setki razy dalej ni\u017c znajduje si\u0119 Betelgeza a mimo to da\u0142o si\u0119 go z \u0142atwo\u015bci\u0105 dostrzec.<\/p>

\"\"<\/div>

Krzywa zmian blasku Betelgezy na przestrzeni lat 1979-2019. Na osi pionowej jasno\u015b\u0107 w magnitudo, na poziomej – czas. \u0179r\u00f3d\u0142o: AAVSO (American Association of Variable Star Observers), Wikipedia.<\/em><\/p>

Link do symulacji \u201egotuj\u0105cej si\u0119\u201d materii ca\u0142ej Betelgezy poprzedzaj\u0105cej wybuch w przysz\u0142o\u015bci https:\/\/youtu.be\/s9QbzA6aHm4<\/a> .<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Opracowa\u0142: dr Marcin Kolonko Betelgeza jest najja\u015bniejsz\u0105 gwiazd\u0105 w konstelacji Oriona, widocznej u nas zim\u0105. Konkretnie, stanowi prawe rami\u0119 Oriona (z Ziemi widoczne jako lewe). Zgodnie z oznaczeniami, nosi sygnatur\u0119 alfa Orionis. Gdy jej blask s\u0142abnie, oddaje palm\u0119 pierwsze\u0144stwa w…<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[12,13],"class_list":["post-1876","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kacik-astronomiczny","tag-astronomia","tag-ptgeof-oddzial-warszawski"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1876","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1876"}],"version-history":[{"count":36,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1876\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1891,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1876\/revisions\/1891"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1876"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1876"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ptgeof.pl\/warszawa\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1876"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}